Object
Loon op Zand / 't Witte Kasteel

Locatie
Adres: Kasteellaan 17, 5175 BC
Loon op Zand
Gemeente Loon op Zand
Provincie Noord-Brabant

Het kasteel van Loon op Zand ligt ten zuiden van de dorpskern langs de Kasteellaan. Het terrein hier aangegeven met de 4 punten is gebaseerd op Archis AMK terrein 16695, dat het gehele voormalige kasteelterrein omvat.

Typologie

...

Etymologie
...

Huidige situatie
Huidige functie:

Toestand van het middeleeuwse kasteel
Zichtbaar:
Grondgebruik:

Het uiterlijk van het huidige kasteel is na 1770 ontstaan. Dit huis werd gebouwd op de fundamenten van de voorgaande 14e-eeuwse Donjon, die was overgebleven van het oorspronkelijke kasteelcomplex. Het huidige gebouw en bijbehorende elementen staan onder Rijksbescherming....

Afmetingen
...

Oudste vermelding
Datum:
Bron:

...

Bezitsgeschiedenis
Op 16 april 1383 droeg Pauwels van Haestrecht een huis en erf ‘dat hi timmeren sal tot Lone’ in leen op aan Margaretha, echtgenote van de Hollandse graaf Albrecht, hertog van Beieren. Gelet op de vermelding in 1387 van een ‘borch’ zal het kasteel toen (grotendeels) gereed zijn geweest. Onder Dirck van Grevenbrouck en Filiberta van Immerseel volgt een ingrijpende wijziging. Mogelijk is de bewoning toen van de hoofd- naar de voorburcht verplaatst. In 1776-1777 krijgt het kasteel zijn huidige uiterlijk in opdracht van Ludwig, vorst van Salm-Salm.

Historische betekenis
...

Bouwgeschiedenis
De vroegst bekende fase van de hoofdburcht van het kasteel van Loon op Zand wordt gevormd door een rechthoekige woontoren met ten oosten daarvan de voorburcht. De voorburcht was bereikbaar via twee bruggen. Tussen beide bevond zich nog een vrijstaand poortgebouw, later vergroot tot een tweede voorburcht. De bouw was gereed in 1387.
Kort na 1400 is de woontoren aan de oostzijde is uitgebreid met een aanbouw. Vermoedelijk is rond 1536 tussen de hoofd- en de voorburcht een overdekte gang aangebracht. In 1663 wordt de toren in opdracht van Thomas van Immerseel ingrijpend gerestaureerd en wordt de gang tussen toren en voorburcht verbouwd. De bewoning heeft zich dan al verplaatst naar de voorburcht.
In 1776-1777 is het kasteel ingrijpend gewijzigd en krijgt de hoofdburcht zijn huidige uiterlijk waarbij onder meer de tweede verdieping wordt verwijderd en het dak een andere helling krijgt. Het gebouw wordt ook wit geschilderd om de bouwsporen te maskeren. Bij deze verbouwing wordt de voorburcht gesloopt en verschijnt er aan de noordzijde een nieuw voorplein met aan weerszijden bouwhuizen.

Afbeeldingen
- Gravure, 1692, 'Kasteel van loon op 't Zand', door J. Croes, naar een tekening van Henri Causé. Universiteit v an Tilburg, Collectie Brabant (Hermans en Orsel 2009, 226).
- Kadastrale minuut, 1811-1832, Gemeente Loon op Zand, Noord Brabant. Sectie E, blad 2, 434 (http://watwaswaar.nl/#VA-KW-8-ed-1v-1-37yo-1NCS---jI, geraadpleegd op 03-02-2011).
- Schematische reconstructie vande hoofdburcht in de 15e eeuw, 1950, door Renaud (Hermans en Orsel 2009, 223).
- reconstructie van het kasteel in 1663, 2006, door Hermans en Orsel (Hermans en Orsel 2009, 235).
- Google Earth foto, 2011, locatie kasteel en terrein Loon op Zand (Documentatiecentrum NKS, digitale documentatie).

Bronnen
N.v.t.

Literatuur
- Aarts, Bas, ‘Loon op Zand: zicht op de ondergrond’, in: Het brabants kasteel, 40(2017) 1-2 [2019], 2-36.
- Becx, E., et al., 1999, Kastelengids van Noord-Brabant, Utrecht, 102-108.
- Hermans, D.B.M en E.D. Orsel, 2009, 'Het kasteel van Loon op Zand. De verbouwing van een 14e-eeuwse woontoren ror appartementencomplex in 1663', in: Janssen, H.L. en W. Landewé, Middeleeuwse kastelen in veelvoud. Nieuwe studies over oud erfgoed, Wijk bij Duurstede, 215-251.
- Kolman, C., B. Olde Meierink, R. Stenvert, 1997, Monumenten in Nederland Noord-Brabant, Zeist/Zwolle, 247-248.
- Liefland, W.A. van, 1930, 'Loon op Zand', Buiten, geillustreerd weekblad, 25 October 1930, 508-510.
- Oirschot, A. Van, 1981, Middeleeuwse kastelen van Noord-Brabant. Hun bewoners en bewogen geschiedenis, Rijswijk, 52-56.
- Renaud, J.G.N., 1950, Kastelen in Noord-Brabant, Brabants Jaarboek overdruk, 4-5.
- Smits, D.F.X., 1915, 'Het kasteel van Loon op Zand', Buiten, geillustreerd weekblad, 13 Februari 1915, 76-79.
- Soelen-de Kam, Elly van, ‘Het kasteel van Loon op Zand’, in: Het brabants kasteel, 17(1994) nr. 2/3/4 [1995], 31-61.
- Toorians, Lauran, ‘Loon op Zand, een kasteel in vermomming’, in: In Brabant, 13(2022) nr. 1, 64-71.

Documentatie
Documentatiecentrum NKS, map 'Loon op Zand'.

Bescherming gebouw
Status:

Monumentnummer: 26170
 ODB Beschrijving (www.kich.nl):
'Kasteel. Rechthoekig omgracht gebouw, in 1777 opgetrokken op de met graatgewelven overkluisde kelderverdieping van de middeleeuwse donjon. Ingang met pilasters en kroonlijst, ramen met kleine roedenverdeling, gepleisterde gevels, met leien belegd dwars schilddak waarop een dakruiter. Nabij het kasteel; het Zaadhuis, rechthoekig gebouwtje met leien schilddak, eveneens 18e-eeuws. Het huis in 1950 na zware oorlogsschade hersteld'.



Monumentnummer: 515255
 ODB Beschrijving (www.kich.nl):
'Omschrijving onderdeel 1:

KASTEEL, omgracht rechthoekig witgeschilderd bakstenen gebouw, in 1777 opgetrokken op de met graatgewelven overkluisde kelderverdieping van de middeleeuwse donjon. Boven de kelders twee bouwlagen onder het met grijze leien bedekte schilddak met achthoekige dakruiter onder klokvormig dakje. Het kasteel is aan de ingangszijde (= noordzijde) vijf ramen breed, aan de achterzijde vier. Na zware oorlogsschade is het huis in 1950 hersteld, waarbij de ramen van een kleine roedenverdeling werden voorzien. Onder de dakgoot in het midden van de voorgevel een wijzerplaat met het jaartal 1777 en op zolder het gerestaureerde uurwerk. Het huis staat in de binnengracht en is aangeaard; de smalle aanaarding is bedekt met veldkeien, blijkens oude foto een latere toevoeging.

Waardering

KASTEEL van algemeen belang

- vanwege de ouderdom

- vanwege de architectonische en cultuurhistorische waarden '.





Monumentnummer: 515256
 ODB Beschrijving (www.kich.nl):
'Omschrijving onderdeel 2:

PARKAANLEG, bestaande uit a. dwarslaan b. zichtlaan en weiden c. voorplein d. binnenplaats e. parkje f. moestuin g. landbouwgebied

ad a.: de loodrecht op de Kasteellaan staande rechte dwarslaan (als tracee vroeg XIX of ouder) dient als oprijlaan naar het voorplein, dat onder een scherpe hoek over de aarden dam in de noordarm van de buitengracht bereikt wordt; de laan heeft een grindverharding en aan weerszijden een beplanting van een enkele bomenrij, onregelmatig gemengd beuken en linden en enkele eiken. ad b.: de zichtlaan, XIX of ouder, onder een hoek van 60 graden met de dwarslaan, loopt als verlenging en onderdeel van de centrale as van het kasteel, de binnenplaats en het voorplein van de genoemde dam naar het dorp; de beplanting wordt gevormd door enkele rijen linden; de laan heeft een grasmat en wordt niet voor verkeer gebruikt; naast de laan aan beide kanten een weide; deze zijn uit visueel, landschappelijk en (cultuur)historisch oogpunt zeer belangrijk als overgang tussen het dorp en de historische buitenplaats. ad c.: het voorplein, XVIII of ouder, is eigenlijk een korte brede laan, die verhard is met puin van grijze breuksteen; symmetrisch aan beide zijden in het verlengde van de bouwhuizen beplant met ten dele zeer oude (XVIII) linden; aan de noordzijde wordt het plein begrensd door de buitengracht. ad d.: de binnenplaats, XVIII of ouder, ligt tussen de beide bouwhuizen en is van het voorplein gescheiden door een muur waarin in het midden het toegangshek (zie onder 5). Aan de zuidzijde (= kasteelzijde) wordt de plaats begrensd door de grachtmuur (zie onder 3) van de binnengracht, waarin het kasteel ligt; de nieuwgelegde bakstenen bestrating valt buiten de bescherming. ad e.: het eigenlijke parkgedeelte, XVIII, is klein en ligt samen met de moestuin binnen de buitengracht; een deel van de westgrens wordt gevormd door de Kasteellaan, namelijk daar waar de gracht ontbreekt. De parkdelen naast de bouwhuizen worden gekenmerkt door geaccidenteerdheid in de vorm van dijkjes waarop nog vrij veel oude linden (XVIII) staan; onderbegroeiing van struiken en gras; restanten van een eenvoudig padenpatroon, met name op de dijkjes. Ten zuiden van het kasteel een kleine parkdriehoek, bestaande uit een grasveld met een enkele solitairboom; deze driehoek wordt begrensd door de Kasteellaan, de binnengracht en het grachtdeel, dat de buitengracht met de binnengracht verbindt. Opvallend is de grote beslotenheid van het park in relatie tot het omringende land. Aan de overzijde van de Kasteellaan bevinden zich (beschermde) restanten van de parkaanleg die wat verder van het kasteel af ligt. ad f.: de moestuin, XVIII, ligt ten zuidoosten van het kasteel en is aan drie zijden door de buitengracht omgeven; tussen de moestuin en het noordoostelijk parkdeel ligt een haakvormig stuk gracht, dat uitkomt in de oostelijke arm van de buitengracht; de moestuin bestaat thans uit een aantal compartimenten, waarin recent tuintjes zijn aangelegd. ad g.: een deel van de open landerijen en parkrestanten met waterlopen ten noorden en zuiden van het parkgedeelte van de buitenplaats, belangrijk als complementair economie-onderdeel ten opzichte van het meer op 'sieraad'(recreatie) gerichte parkgedeelte.

Waardering

PARKAANLEG van algemeen belang

- vanwege de ouderdom

- vanwege de cultuurhistorische en landschappelijk-visuele waarden

- vanwege de samenhang tussen de beslotenheid van het primair recreatieve park en de openheid van een deel van het omringende landschap; tevens bestaan er sterke relaties tussen deze twee aspecten en de relatie met de ontginnings- en waterhuishoudingsgeschiedenis die hier (evenals op veel andere Brabantse buitenplaatsen) zo'n grote rol speelt'.




Monumentnummer: 515257
 ODB Beschrijving (www.kich.nl):
'Omschrijving onderdeel 3:

BOUWHUIZEN en GRACHTMUUR; symmetrisch links en rechts de binnenplaats afsluitend twee eenvoudige bouwhuizen op rechthoekige plattegrond; witgeschilderde baksteen, één laag onder schilddaken met gemengd rode en grijze pannen; oorspronkelijk geen dakgoten; linker bouwhuis met grote ronde koetspoort; elk bouwhuis heeft aan de binnenplaatszijde een vanuit de gevelmuur doorlopende dakkapel met zadeldakje (type Vlaamse gevel); meerlichtvensters; de korte gevels aan de kasteelzijde vormen bouwkundig één geheel met de grachtmuur, die de binnengracht aan de noordzijde begrensd; verder hebben binnen- en buitengrachten gewonen aarden oevers; het middenstuk van de grachtmuur dient als bruggenhoofd van de toegangsbrug (zie onder 4); de grachtmuur loopt als borstwering slechts enkele decimeters door boven het maaiveld van de binnenplaats; eertijds op de borstwering een hekwerk.

Waardering

BOUWHUIZEN en GRACHTMUUR van algemeen belang

- vanwege de ouderdom

- vanwege de cultuurhistorische waarden '.




Monumentnummer: 515258
 ODB Beschrijving (www.kich.nl):
'Omschrijving onderdeel 4:

BRUG, XIX; verbinding tussen kasteel en binnenplaats; de rechte eikenhouten brug rust op 4 slanke ronde gietijzeren pijlers; balustrade met gedraaide houten balusters waartussen twee railings van rond staafijzer.

Waardering

BRUG van algemeen belang

- vanwege de ouderdom

- vanwege de architectuur, met name de toepassing van de ijzeren pijlers

- als cultuurhistorisch en functioneel onderdeel van het complex '.




Monumentnummer: 515259
 ODB Beschrijving (www.kich.nl):
'Omschrijving onderdeel 5: TUINMUUR met HEK, XVIII; bakstenen muur, witgeschilderd tussen de korte noordgevels van de bouwhuizen als afsluiting van de binnenplaats; in het midden het eenvoudige smeedijzeren hek met pijlpunten tussen zware vierkante pijlers, eveneens baksteen, die aansluiten op de muur; als bekroning op elk der pijlers een natuurstenen liggende leeuw, die twee (!) schilden houdt, XVIII. In het muurdeel tussen hek en rechter bouwhuis een rond houten manspoortje.

Waardering

TUINMUUR met HEK van algemeen belang

- vanwege de ouderdom

- als cultuurhistorisch en functioneel onderdeel van het complex '.







Monumentnummer: 151260
 ODB Beschrijving (www.kich.nl):
'Omschrijving onderdelen 6 en 7:

TUINHUISJE, XIX of ouder, midden in de moestuin; klein rechthoekig witgeverfd bakstenen gebouwtje onder schilddak met grijze pannen. ZAADHUISJE, XVI met jongere elementen, aan de rand van het huidige beloop van de gracht gelegen. Het bestaat uit een historisch bouwvolume met ankers, profiellijsten enz. onder schilddak en een later toegevoegd, lager bouwdeel XXB.

Waardering

TUINHUISJE van algemeen belang

- vanwege de ouderdom

- vanwege de cultuurhistorisxhe waarden


ZAADHUISJE van algemeen belang

- vanwege de ouderdom

- vanwege de relatie met de ontstaansgeschiedenis van het kasteel

- vanwege bouwhistorische en typologische waarden

- vanwege de visuele samenhang met de buitenplaats '.

Bescherming terrein
Status:

Bestemming
Bestemmingsplan:
Bestemming:

Auteur en datum
Auteur: Maartje Verhoeckx
Beschrijving gemaakt: 03-02-2011

Archeologisch onderzoek RCE
N.v.t.

Geomorfologische codering
3L5, Dekzandruggen (+/- oud bouwlanddek)

Bodemkundige codering
zEZ21-VII, Hoge zwarte enkeerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand